Een VPN is een gordijn, geen schild

De VPN-industrie is een van de meest agressief gemarketede sectoren in de tech-wereld. Elke sponsor op YouTube, elke advertentie op podcasts — VPN-aanbieders claimen dat je “volledig beschermd”, “anoniem” en “veilig” bent als je hun product gebruikt.

Een VPN is een gordijn, geen schild

Een VPN is een gordijn, geen schild

De VPN-industrie is een van de meest agressief gemarketede sectoren in de tech-wereld. Elke sponsor op YouTube, elke advertentie op podcasts — VPN-aanbieders claimen dat je “volledig beschermd”, “anoniem” en “veilig” bent als je hun product gebruikt.

Dat klopt niet.

Een VPN doet één ding: het verbergt je IP-adres voor de websites die je bezoekt, en verbergt welke websites je bezoekt voor je internetprovider. Dat is nuttig in de goede context. Maar het lost de meeste privacyproblemen waar mensen mee zitten niet op — en de industrie vertelt je dat niet.


Voor wie deze gids is

Deze gids is voor lezers die:

  • een VPN overwegen omdat marketing het liet klinken als een totale privacyoplossing
  • al een VPN gebruiken en de werkelijke grenzen ervan willen begrijpen
  • een duidelijker beslissing willen over wanneer een VPN echt helpt en wanneer het vooral afleidt

Wat je wint, en wat het kost

Als je een VPN in de juiste context gebruikt, win je meestal:

  • minder zicht voor je provider of netwerkeigenaar op welke sites je bezoekt
  • een ander zichtbaar IP-adres richting websites en diensten
  • een nuttige extra laag op openbaar wifi of bij geoblocking

Maar het kost ook iets:

  • je verschuift vertrouwen van je provider naar je VPN-aanbieder
  • sommige diensten blokkeren VPN-verkeer of werken slechter
  • je kunt jezelf nog steeds gewoon identificeren via accounts, cookies en browsergedrag

Voor specifieke situaties is dat een prima ruil. Overkill wordt het wanneer je een VPN behandelt als hoofdoplossing voor tracking, accountveiligheid of anonimiteit terwijl die problemen vooral ergens anders zitten.


Wat er echt gebeurt als je een VPN aanzet

Zonder VPN ziet je verbinding er zo uit:

Jij → Internetprovider (ziet met welke sites je verbinding maakt) → Website (ziet jouw IP)

Met VPN:

Jij → Server van de VPN-aanbieder (ziet nu wat je internetprovider eerst zag) → Website (ziet het IP van de VPN-server)

Het enige wat veranderd is: wie je verkeer ziet. Je provider ziet nu alleen dat je verbinding maakt met een VPN-server. De website ziet het IP-adres van de VPN-server in plaats van het jouwe.

Maar iemand ziet nog steeds met welke sites je verbinding maakt, en de inhoud van alles wat niet met HTTPS is versleuteld. Je hebt vertrouwen verschoven van je provider naar de VPN-aanbieder. Of die aanbieder dat vertrouwen waard is, is een andere vraag.


Ingelogd zijn = geïdentificeerd zijn

Dit is waar de meeste mensen de redenering kwijtraken.

Als je je VPN aanzet en daarna inlogt op Google, weet Google wie je bent. Niet omdat Google je IP-adres ziet — dat ziet Google ook niet meer. Maar Google weet wie je bent omdat je je gebruikersnaam en wachtwoord hebt ingevoerd. Je hebt jezelf geïdentificeerd.

Je IP-adres is maar één van de vele manieren waarop grote diensten je herkennen. Als je ingelogd bent, voegt het weinig toe: je account identificeert je al, en de dienst legt nog steeds het VPN-adres vast waarvandaan je inlogde. Je account is je identiteit.

Hetzelfde geldt voor:

  • Facebook, Instagram, WhatsApp (allemaal Meta)
  • Je e-mailprovider
  • Je bank
  • Je webwinkelacount bij bol.com, Amazon, Coolblue
  • Elke dienst waarbij je een account hebt aangemaakt

Een VPN verandert hier niets aan. Je hebt een gordijn opgehangen voor je raam, maar je staat zelf voor het raam te zwaaien.


Browser-fingerprinting: identiteit zonder IP

Zelfs als je nergens ingelogd bent, ben je zichtbaar.

Elke browser lekt een reeks kenmerken die samen een vrijwel unieke vingerafdruk vormen:

  • Schermresolutie en kleurdiepte
  • Geïnstalleerde lettertypen
  • Tijdzone en taal
  • Grafische kaart (via WebGL-rendering)
  • Browser-versie en extensies
  • Of je een touchscreen hebt
  • Hoe je cursor beweegt (op sommige sites)

Dit heet browser-fingerprinting, en het werkt zonder cookies en zonder IP-adres. Een reclamenetwerk dat jouw vingerafdruk eenmalig heeft gekoppeld aan jouw identiteit (via een inlogmoment, ergens), kan jou herkennen op elke site die dat netwerk gebruikt — met of zonder VPN.

Privacytests.org en coveryourtracks.eff.org laten zien hoe uniek jouw browser er nu uitziet.


Cookies: de meest voor de hand liggende tracker

Accepteer je cookiebanner op een nieuwssite? Dan slaat die site een cookie op in je browser. Dat cookie heeft een uniek ID. De volgende keer dat je die site bezoekt — met of zonder VPN, van welk IP-adres dan ook — herkent de site jou via dat cookie.

Of één advertentiecookie je van site naar site kan volgen, hangt af van je browser. Chrome staat zulke cookies van derden standaard nog toe: in april 2025 zag Google af van het plan om ze uit te faseren en hield ze als keuze in de instellingen van Chrome (Google, Engels). Safari blokkeert ze standaard sinds 2020 (WebKit, Engels), en Firefox geeft elke website standaard een eigen “koekjestrommel” (Mozilla, Engels). Hoe dan ook herkent elke site waar je cookies accepteert je bij je volgende bezoek.

Een VPN doet hier niets aan. Je IP-adres veranderen terwijl je hetzelfde cookie meesleept is hetzelfde als een hoed opzetten terwijl je je naam op een bordje voor je borst draagt.


VPN-IP-ranges zijn publiekelijk bekend

De IP-adressen van VPN-servers zijn geen geheim. Bedrijven als MaxMind verkopen databases die IP-adressen labelen met provider en regio, en adressen markeren die op naam staan van een VPN-aanbieder, een hostingbedrijf of een Tor-exit (MaxMind, Engels).

Veel diensten gebruiken deze databases. Ze zien je VPN-IP en weten: dit is een VPN-server, waarschijnlijk in Amsterdam, van aanbieder X. Ze zien niet wie jij bent, maar ze weten dat je een VPN gebruikt.

Sommige diensten weigeren VPN-verbindingen. Netflix toont dan een melding dat je een VPN of proxy lijkt te gebruiken, en ondersteunt VPN’s helemaal niet bij een abonnement met reclame of bij live-events (Netflix). Als een dienst dit doet, helpt een andere VPN-aanbieder zelden lang.


DNS-lekken: als het gordijn een gat heeft

Een DNS-lek is een situatie waarbij je VPN actief is maar je DNS-verzoeken — de zoekopdrachten die omzetten naar IP-adressen — nog steeds via je normale internetprovider lopen.

Dat betekent: je provider ziet niet je verkeer, maar wel elke domeinnaam die je opvraagt. Dat is vrijwel hetzelfde.

Volgens GrapheneOS, dat op Android is gebouwd, gebruikt het systeem de DNS-servers van de VPN zodra die verbonden is (GrapheneOS FAQ, Engels). De uitzondering is Privé-DNS: heb je dat ingesteld, dan gaat het vóór de DNS van de VPN (GrapheneOS FAQ, Engels). Daarom raadt GrapheneOS af om Privé-DNS samen met een VPN te gebruiken (GrapheneOS FAQ, Engels). Op computers en routers hangt het af van de VPN-app of de configuratie.

Controleer via dnsleaktest.com of je DNS-verzoeken door de VPN-tunnel gaan.


Bellen via wifi: het telefoongesprek dat de VPN overslaat

Veel telefoons kunnen gewone telefoongesprekken en sms’jes via wifi afhandelen als het mobiele bereik slecht is. Dat heet bellen via wifi, en het gaat niet door je VPN: de telefoon maakt rechtstreeks verbinding met de servers van je mobiele provider, via het wifi-netwerk waar je op zit.

  • iPhone: volgens de ontwikkelaarsdocumentatie van Apple houdt iOS standaard “Wi-Fi Calling, MMS, SMS, and Visual Voicemail” buiten de tunnel, ook als een VPN-app is ingesteld om al het verkeer door de tunnel te sturen (Apple, Engels).
  • Android: GrapheneOS, dat op Android is gebouwd, beschrijft bellen via wifi als verbindingen van het besturingssysteem met servers van de provider (GrapheneOS FAQ, Engels). Toen een gebruiker in 2023 meldde dat het de VPN omzeilt, antwoordde het project: “It’s not a bug but rather is how Wi-Fi calling works” (geen bug, zo werkt bellen via wifi; GrapheneOS-forum). Onze afleiding: omdat GrapheneOS dit beschrijft als de werking van bellen via wifi en niet als iets van GrapheneOS zelf, ga ervan uit dat het op andere Android-telefoons net zo werkt.

Wat je provider ziet: het publieke IP-adres van het wifi-netwerk waarvandaan je belt, dus op welk netwerk je zit (thuis, kantoor, hotel) en ongeveer waar. Je provider weet al wie je bent, en bij een gewoon mobiel gesprek ziet hij in plaats daarvan bij welke zendmast je in de buurt bent. Gesprekken en sms’jes worden in beide gevallen afgehandeld als gewone telefoongesprekken: ze zijn niet end-to-end versleuteld.

Voor wie dit uitmaakt: gebruik je de VPN om je locatie of je netwerk verborgen te houden voor je mobiele provider, zet bellen via wifi dan uit. Gebruik je een VPN vooral op openbare wifi of tegen je internetprovider, dan is bellen via wifi geen reden om het uit te zetten.

Zo zet je het uit:

  1. iPhone: open Instellingen en tik op Mobiel netwerk. Met twee simkaarten kies je de lijn onder Simkaarten (en herhaal je het daarna voor de andere lijn). Tik op Bellen via wifi en zet Bellen via wifi op deze iPhone uit; in Apples handleiding voor iOS 27 heet die schakelaar Bel via wifi op deze iPhone (Apple, Apple).
  2. Pixel: open Instellingen, tik op Netwerk en internet → Simkaarten, tik op je simkaart als er een lijst verschijnt, tik dan op Bellen via wifi en zet Bellen via wifi gebruiken uit (Google). Met twee simkaarten doe je dit voor allebei.
  3. Andere Android-telefoons: zoek in Instellingen op “bellen via wifi”, of kijk bij de instellingen voor simkaart of bellen; naam en plek verschillen per fabrikant en provider.
  4. GrapheneOS: dezelfde route als op een Pixel: Instellingen → Netwerk en internet → Simkaarten → je simkaart → Bellen via wifi, zet Bellen via wifi gebruiken uit. GrapheneOS toont deze schakelaar altijd, ook als een provider hem zou verbergen (GrapheneOS FAQ, Engels). Staat hij uit, dan kan de telefoon nog steeds de server voor bellen via wifi van je provider opzoeken: dat de schakelaar dat helemaal stopt, staat per november 2026 nog als open taak op de issuetracker van GrapheneOS (#887, Engels).

Wat het kost: met bellen via wifi uit heb je mobiel bereik nodig voor gesprekken en sms’jes, dus binnen met slecht bereik kun je ze missen. Voor gesprekken die wel binnen de VPN moeten blijven, gebruik je een app die via internet belt, zoals Signal: dat verkeer gaat net als bij elke andere app door de VPN.

Gebruik je bellen via wifi al? Uitzetten is genoeg; verder hoef je niets terug te draaien. Zet je het later weer aan, dan moet je mogelijk opnieuw je adres invoeren of bevestigen voor hulpdiensten (Apple zegt dat voor de iPhone: Apple).


Waarvoor een VPN wél nuttig is

Dit alles betekent niet dat een VPN waardeloos is. Het betekent dat je het op de juiste manier moet inzetten.

Goede redenen om een VPN te gebruiken:

Openbaar wifi. In een café, hotel of op het vliegveld weet je niet wie het netwerk beheert. Een VPN versleutelt je verkeer tussen je apparaat en de VPN-server, dus de netwerkeigenaar ziet alleen dat je met een VPN verbonden bent en hoeveel data je verstuurt. Sites met HTTPS zijn al versleuteld van begin tot eind, dus daar zit de winst vooral in het verbergen van welke sites je bezoekt.

Je vertrouwt je provider niet. In de EU moeten providers verkeersgegevens wissen of anonimiseren zodra ze die niet meer nodig hebben, en mogen ze die alleen met jouw toestemming voor marketing gebruiken (e-privacyrichtlijn, artikel 6). Technisch kunnen ze het nog steeds zien. Wil je je provider blinderen, dan werkt een VPN daarvoor, en neemt de VPN-aanbieder zijn plaats in.

Geo-blokkering. Content die alleen beschikbaar is in bepaalde landen is bereikbaar via een server in dat land. Dat werkt, mits de dienst geen VPN-IP-ranges blokkeert.

Je IP-adres verbergen voor een specifieke dienst. Als je een nieuwe account aanmaakt bij een dienst en niet wil dat je IP-adres in hun database staat, helpt een VPN. Zolang je jezelf verder niet identificeert via dat account.

Slechte redenen om een VPN te gebruiken:

  • “Ik gebruik Google maar dan privé” — dat werkt niet
  • “Ik wil anoniem op social media” — dat werkt niet zolang je ingelogd bent
  • “Ik wil beschermd zijn tegen hackers” — een VPN doet hier nauwelijks iets aan
  • “Ik wil veilig kunnen downloaden” — een VPN verbergt wie je bent, niet wat je doet als je gepakt wordt

Wat anonimiteit écht vereist

Dit gedeelte is voor wie anonimiteit als werkelijke eis heeft — journalisten, activisten, of mensen in kwetsbare situaties. Voor de meeste lezers is dit verder dan nodig.

Anonimiteit is veel moeilijker dan een VPN aan zetten. Het vereist:

  • Een browser die zo gebouwd is dat alle gebruikers op elkaar lijken: Tor Browser, of Mullvad Browser, samen met het Tor Project gemaakt zodat al zijn gebruikers er hetzelfde uitzien (Mullvad)
  • Geen inloggen op bestaande accounts vanuit de anonieme sessie
  • Geen cookies overnemen uit andere sessies
  • Tor voor IP-anonimiteit: een VPN verbergt je IP-adres voor websites, maar de VPN-aanbieder kent het nog steeds
  • Gedisciplineerd scheiden van identiteiten — nooit je echte naam, e-mail of telefoonnummer gebruiken in de anonieme context

GrapheneOS maakt dit makkelijker via het profielensysteem: je maakt een apart profiel zonder Google-accounts, installeert daar een schone browser, en houdt dat profiel strikt gescheiden van je dagelijkse gebruik. Zie de gids over profielen op GrapheneOS.


De eerlijke samenvatting

Een VPN is een gordijn. Het blokkeert het zicht van buiten op jouw IP-adres, en het blokkeert het zicht van je provider op welke sites je bezoekt.

Maar als jij zelf je identiteit doorgeeft — door in te loggen, cookies te accepteren, dezelfde browser te gebruiken, of gewoon door te doen wat de meeste mensen op internet doen — dan helpt dat gordijn niet.

Koop een VPN als je je provider wil blinderen, op openbaar wifi zit, of geo-blokkering wil omzeilen. Koop het niet als je denkt dat het je privacy “regelt”. Privacy regel je niet met één product.

Volgende stap

Als je nog steeds een VPN wilt

Meer privacy zonder VPN